Ta’lim sifati, pedagog mas’uliyati haqida maqola

“Yangi O‘zbekiston” gazetasining shu yil 5 yanvar sonida akademik Saidahror G‘ulomov hamda Samarqand iqtisodiyot va servis instituti professori, iqtisodiyot fanlari doktori Mamayunus Pardayevning “Ta’lim sifati, pedagog mas’uliyati Yangi O‘zbekiston taraqqiyotini ildamlatuvchi muhim drayver” nomli maqolasi chop etildi. Quyida uni o‘qishingiz mumkin.

Ta’lim sifati, pedagog mas’uliyati haqida maqola

Prezidentimiz o‘tgan yili 20 dekabrdagi Murojaatnomasida “Ushbu davrda to‘plagan tajribamiz bir haqiqatni yaqqol isbotlab bermoqda: taraqqiyotga — faqat mashaqqatli va jasoratli mehnat orqali erishiladi”, deya ta’kidladi. Bu davlatimiz rahbarining kecha yoki bugun paydo bo‘lgan xulosasi emas. Jamiyatimizning endigi bosqichdagi taraqqiyoti bevosita innovatsion omillarga bog‘liqligini hayotning o‘zi tasdiqlab turibdi. Bu esa, o‘z navbatida, yuqori safarbarlikni, saviyali va sifatli ta’limni talab qiladigan jarayon. Shu bois, 2023 yilga yurtimizda “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili” deb nom berishni taklif qilgani ham bejiz emas.
Murojaatnomada ta’kidlanganidek, “Ta’lim sifatini oshirish — Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining yakkayu yagona to‘g‘ri yo‘lidir”. Ushbu holatni inobatga olib, davlatimiz rahbari 2022 yil davomida taraqqiyotning ushbu muhim omillariga uzluksiz katta e’tibor qaratib keldi. Jumladan, o‘tgan yili 6 iyulda Prezidentimizning “2022-2026 yillarda O‘zbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmoni hamda “2022-2026 yillarda O‘zbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanish strategiyasini amalga oshirish bo‘yicha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.
Ushbu hujjatlarda mamlakatimizda innovatsion taraqqiyotni jadallashtirish, iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida innovatsiya va texnologiyalarni keng joriy etish, inson kapitali, ilm-fan va innovatsiya sohalarini rivoj lantirish muhim vazifalar sifatida belgilangan edi. Bu sa’y-harakatlar natijasida yosh olimlar soni 2018 yildagi 6,5 mingdan 2022 yilda 10,8 ming nafarga yetdi, ya’ni bir yarim barobar o‘sdi.
Mamlakatimiz kelajagi, endigi taraqqiyoti bevosita innovatsion omillarga, pirovardida, sifatli ta’limga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Shu tufayli fan, ta’lim sohasida boshlangan islohotlarni jadal davom ettirish, ta’lim dargohlariga borib, o‘qituvchi va murabbiylar bilan ko‘proq muloqot qilib, o‘quv-tarbiya ishlari sifatini oshirish bo‘yicha qo‘yilgan masalalarni birgalikda hal etish kerakligi ta’kidlandi.
Bu ham o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan hodisa emas. Eng avvalo, Prezidentimiz ilgari surgan Uchinchi Renessans poydevorini yaratish uchun iqtidorli yoshlarni tanlab, ularga katta e’tibor qaratish bo‘yicha ishlarni kuchaytirish darkor. Hozirgi kunda Prezident maktablarida o‘qiyotgan yoshlar aynan shu talablarga javob beradi. 2023 yil uchun reja tuzilganda odamlardan tushgan 20 mingga yaqin taklif muhokama qilingan.
Bunda yurtdoshlarimiz maktab, bog‘cha va shifoxonalarni ko‘paytirish, ta’lim va tibbiyot sifatini oshirish, mahallada yo‘l, suv, elektr, transport muammolarini hal qilish, ish o‘rinlarini sonini oshirish, tadbirkorlik uchun yangi imkoniyatlar yaratish, adolatni ta’minlash, ovoragarchilik, byurokratiya va korrupsiyani yo‘q qilish masalalarini ilgari surgan. Haqiqatan ham davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, ushbu masalalar aniq, o‘ta zarur va o‘rinlidir.
Qanchalik qiyin bo‘lmasin, bu muammolar qisqa vaqtda o‘z yechimini topishi shart. Buning uchun o‘zimizdagi bir qator kamchiliklarni tuzatish va muammolarimizni hal qilish chorasini ko‘rishimiz, bularni bartaraf etish uchun tegishli “yo‘l xaritalari”ni ishlab chiqib, ularning bajarilishini kechiktirmasligimiz lozim. Bolalarimizni yoshligidan asosan, aqliy mehnat bilan shug‘ullanib, innovatsion g‘oyalarni ishlab chiqadigan, ularni hayotga tatbiq qilib, o‘zini ham, jamiyatni ham boyitadigan ishlarni bajarishni o‘rgatishimiz kerak.
Aqliy mehnat bilan shug‘ullanadigan bolaning miyasi yaxshi ishlashi lozim. Bunga erishish uchun oila va ta’lim muassasalarida bolalarni parvarishlash, tarbiyalash va o‘qitish jarayonidagi kamchiliklarni bartaraf qilish hayotiy zaruratdir. Bu xatoliklarni tugatmasdan ko‘zlangan maqsadga erishib bo‘lmaydi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ayni paytda insonlarning, ayniqsa, yoshlarning intellektual qobiliyati talab darajasida rivojlanyapti, deb bo‘lmaydi.
Bu ko‘rsatkichning pasayishi, odamlar faol umrining qisqaligiga ta’sir qiluvchi bir qancha omillar mavjudligiga amin bo‘ldik. Birinchidan, mamlakatimizda ta’lim xizmatlari sifatini oshirish uchun o‘quv-tarbiya muassasalari va pedagoglar barchaning e’tibori markazida bo‘lishi kerak. Bunga bir qancha davlatlar tajribasini misol keltirish mumkin.
Jumladan, Singapur davlati juda qisqa vaqtda o‘z “iqtisodiy mo‘jiza”sini yaratdi. Bu mo‘jizaning muallifi Li Kuan Yudan “Qanday qilib bunga erishdingiz?”, deb so‘ralganda u: “Men davlat budjetini ta’limga yo‘naltirdim. Muallimni eng quyi tabaqadan Singapurdagi eng yuqori martabaga ko‘tardim. Davlatdagi mo‘jizalarni qilganlar muallimlardir. Ular ilm, axloq, mehnat va haqiqatni sevadigan kamtar avlodni yetishtirib berdi. Buning uchun ulardan minnatdormiz”, deb javob bergan.
Xuddi shunday Yaponiya ham ta’limni rivojlantirish evaziga juda qisqa muddatda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Shu tariqa ta’lim muassasasiga, pedagoglarga e’tibor mamlakatni shiddat bilan juda yuksak darajaga ko‘tardi. Davlatimiz rahbari uqtirganidek, bizda ham mutasaddilar, ziyolilar ta’lim dargohlariga borib, o‘qituvchi va murabbiylar bilan ko‘proq muloqot qilishi, o‘quv-tarbiya ishlari sifatini oshirish bo‘yicha masalalarni birgalikda hal etishi kerak.
Ikkinchidan, butun e’tiborni Yangi O‘zbekiston uchun eng katta investitsiya bo‘lgan ta’limni qo‘llab-quvvatlashga qaratishimiz lozim. Yoshlarga ta’lim berish bilan birga, tarbiyaning ham uyg‘unligini ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Murojaatnomada ta’kidlanganidek, “Najot — ta’limda, najot — tarbiyada, najot — bilimda. Chunki barcha ezgu maqsadlarga bilim va tarbiya tufayli erishiladi”.
Ta’lim-tarbiya beradigan pedagoglar faoliyatiga ham alohida e’tibor qaratish lozim. Farzandlarimizga bilim berayotgan pedagoglar mehnati yillar davomida beqadr bo‘ldi. Ulardan o‘qitishdan tashqari barcha ishlarda juda ko‘p foydalanildi. Ta’bir joiz bo‘lsa, muallimlar pedagog sifatida haq-huquqsiz va himoyasiz soha xodimlari edi. Ayniqsa, oladigan oylik maoshiga kun ko‘rish ham o‘ziga yarasha zahmat talab qilardi. Shu tufayli iqtidorli yoshlar pedagogika bo‘yicha o‘qish uchun oliy ta’lim muassasasiga hujjat topshirmas, bu sohada ishlashni aslo xohlamas edi. Natijada eng past ball olgan talabalar pedagogika yo‘nalishida o‘qir edi.
Uchinchidan, endi bunday nomaqbul tadbirlarni butunlay to‘xtatish vaqti kelgani va o‘qituvchilar qadrini oshirish lozimligi borasida tegishli ishlar bajarilmoqda. Mamlakatimizda o‘qituvchilarga vazifasidan tashqari ish yuklaydiganlarni ma’muriy va jinoiy javobgarlikka tortish bo‘yicha qonun loyihasi ishlab chiqilgan va tez orada qabul qilinishi kutilmoqda. Bu ham o‘qituvchilar mavqei oshayotganidan dalolat beradi.
Murojaatnomada ta’kidlanganidek, maktablarda ta’lim sifati hamda jamiyatda o‘qituvchi kasbining nufuzini oshirish, muallimlarning ish sharoitini yaxshilash 2023 yildagi eng asosiy vazifalarimizdan biri bo‘ladi. O‘qituvchilarning maqomini, ularning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish Konstitutsiyada alohida belgilanishi tahsinga loyiq.
To‘rtinchidan, bilimlarni o‘rgatish bilan birga, ulardan samarali foydalanmaslik an’anasiga ham barham berish vaqti keldi. Bog‘chadanoq o‘g‘il-qizlarning qobiliyatiga tashxis qo‘yish, qiziqishini aniqlab, shu yo‘nalishga bosh qarish maqsadga muvofiq. Maktab davridan boshlab o‘quvchilar salohiyatidan samarali foydalanib, innovatsiyalar yaratish, egallagan bilimini aynan shu layoqatga yo‘naltirishga o‘rgatish kerak. Hozir iqtidori, qiziqishidan qat’i nazar, bolalar bir xil dastur asosida o‘qitiladi. Buning o‘rniga o‘g‘il-qizlar qobiliyatiga mos soha va yo‘nalishlar bo‘yicha o‘qisa, ishlasa, darsga ham, ishga ham zavq-shavq bilan boradi. Samarali aqliy mehnati bilan obro‘ orttiradi.
Beshinchidan, mamlakatimizda Yangi O‘zbekiston bunyodkorlari bo‘lgan o‘quvchilar zo‘r bilimga ega bo‘lishi kerak. Buning uchun o‘qituvchi ham bilimdon bo‘lishi lozim. Endi o‘qituvchilarni diplomi bo‘yicha band qilish emas, bilimi, mahorati va saviyasini inobatga olib ishga olish zarur. Pedagogning mavqeini ko‘tarish deganda mas’uliyatini ham oshirish nazarda tutiladi.
Zamon talabiga javob beradigan innovator kadrlarni tayyorlash uchun birinchi galda muallimning o‘zi ham yangilikka intiluvchan bo‘lishi kerak. Rivojlangan davlatlar bilan qiyoslasak, mamlakatimizda ham o‘qituvchining qadrini munosib darajaga ko‘tarish zarurati paydo bo‘lmoqda. Bu ishni qilmasdan turib, Uchinchi Renessans poydevorini qurish, Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasini ta’minlash, mamlakatimizning raqobatbardoshligini oshirish kabi vazifalarni bajara olmaymiz.
Oltinchidan, o‘qituvchilar ham e’tiborga munosib, haqiqiy pedagog bo‘lishi kerak. Tibbiyot xodimi savodsiz bo‘lsa, bemorni davolash o‘rniga yana kasal qiladi. Iqtisodchi savodsiz bo‘lsa, korxonalar inqirozga uchraydi. Muallimning savodsizligi esa kelajakda yurtga nafi tegadigan insonning qobiliyatini yo‘qqa chiqaradi. Endigi vazifa, davlatimiz rahbari aytganidek, o‘qituvchining oylik maoshini tegishli darajaga ko‘tarish, iqtidorli bolalarni shu soha bo‘yicha o‘qitib, muallimlikka tayyorlashdir. Eng yuqori ball olgan yigit-qizlarni birinchi galda o‘qishga qabul qilish tartibini ishlab chiqish maqsadga muvofiq.
Yettinchidan, ta’lim muassasalari nafaqat davlatning, balki hammaning diqqat markazida bo‘lishi lozim. Birinchi galda ota-onalar katta e’tibor qaratishi darkor. Chunki maktabda ularning kelajagi tarbiyalanmoqda. Shuningdek, maktabga faqat moddiy yordam emas, balki ma’naviy ko‘mak, rag‘bat, mehr berib turish ham o‘qituvchiga katta quvvat bag‘ishlaydi. Muallimlarning hurmatini joyiga qo‘yishga odatlanishimiz lozim.
Hozir o‘qimagan o‘quvchiga tanbeh bersa, ota-onalar kelib, pedagoglar bilan bahslashayotgan hollar, afsuski, kam emas. Farzandining taqdiriga befarq bo‘lmay, ta’lim muassasasi bilan doimiy hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi kerak. Agar ota-onalarni o‘qituvchining dars berishi, bilimi qanoatlantirmasa, buni ham ochiq aytib, vaziyatni o‘nglash choralarini ko‘rish zarur.
Sakkizinchidan, ta’lim muassasalari bitiruvchilar bilan muntazam aloqani yo‘lga qo‘yishi talab etiladi. Chunki ular nimaga erishgan bo‘lsa, avvalo, o‘zi o‘qigan maktabning benazir xizmati tufaylidir.
Aksariyat yigit-qizlar o‘qishni bitirib ketgandan keyin yillar davomida biror marta ta’lim muassasasiga bormaydi, xabar olmaydi. Sobiq o‘quvchi katta tadbirkor yoki boshqa biror kasb sohibi bo‘lsa, o‘quvchilar bilan uchrashib, ularga muvaffaqiyat yo‘lini ayt sa, katta tarbiya darsini o‘tgan bo‘ladi. O‘quvchilar salmoqli natijaga erishgan kishilarni yuzma-yuz ko‘rib, ularning hayotiga guvoh bo‘ladi. O‘zlari ham undan o‘rnak olishga intiladi va bunga harakat qiladi.
To‘qqizinchidan, hozir ba’zi maktablardagi e’lonlar taxtasida sobiq o‘quvchilarning muvaffaqiyati o‘rnak qilib yozib qo‘yiladi. Ushbu dargohni bitirgan shoirlar badiiy asarlarini, olimlar esa ilmiy risolalarini maktab kutubxonasiga topshirgan. Maktablarda sobiq o‘quvchilar burchagi, ba’zilarida kutubxonaning maxsus bo‘limi tashkil qilingan.
Kimdir o‘zi o‘qigan maktabga ta’lim uchun biror uskuna yoki jihoz sovg‘a qilib, savobga qolmoqda. Albatta, buning moddiy jihatdan tashqari tarbiyaviy ahamiyati ham katta. Sobiq o‘quvchilarning o‘zi o‘qigan maktabiga, yordam qilayotganini ko‘rib ulg‘ayayotgan o‘g‘il-qizlarda ham xuddi shunday ruhiyat shakllanadi. Bunday kayfiyatni oddiy tarbiya darsida singdirish qiyin. Ming marta eshitgandan ko‘ra, bir marta ko‘rgan yaxshi, deb bejiz aytilmasa kerak. Shunday ekan, hamma o‘zi o‘qigan maktabni bir ziyorat qilib, moddiy va ma’naviy e’tibor qaratsa, yanada yuksalishga, jadalroq taraqqiyotga begumon erishamiz.
Ta’lim sifati, pedagogning mas’uliyati Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim omiliga aylanishi uchun hali ancha ish qilish lozim. O‘quv-tarbiya sohasidagi asosiy vazifalar, ularning yo‘nalishi bevosita yoshlarning zamonaviy kasb-hunar egallashi uchun o‘ta zarur. Bunga erishish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishdek muhim tadbirlar Murojaatnomada o‘z aksini topgan.