Yangi o‘zbek alifbosi: Ö, Ğ, Ş, Ç harflari tilni qutqaradimi yoki odamlarni yana savodsiz qiladimi?

To‘xtang. Telefoningizdagi “o‘” harfini qanday yozasiz? Apostrof bilanmi, teskari vergul bilanmi, yoki shunchaki “o” deb qo‘ya qolasizmi? Agar javob “har xil” bo‘lsa, demak siz ham 30 yildan beri davom etayotgan yozuv tartibsizligining bir qismisiz. Va endi, kechagi qonundan keyin, ijtimoiy tarmoqlarni “alifbomizni buzishdi”, “yana pul sovuriladi”, “Turkiyaga taqlid” degan izohlar bosib ketgan.

Ochig‘ini aytaman: bu shovqinning katta qismi alifbo haqida emas. U odat haqida. Odamlar yangi o‘zbek alifbosidan qo‘rqmayapti, ular yana bir bor “o‘rganuvchi” bo‘lib qolishdan qo‘rqyapti. Katta yoshdagi odam uchun bu – eng og‘ir holat.

Bu maqolada men neytral bo‘lmayman. Mening pozitsiyam aniq: Ö, Ğ, Ş, Ç harflariga o‘tish – 1995-yildan beri kechiktirilgan, to‘g‘ri va zarur qaror. Lekin bir shart bilan: agar biz uni “harf almashtirish” deb emas, savodxonlik islohoti deb tushunsak. Nega shunday deyotganimni dalillar bilan ko‘rsataman, keyin hukmni o‘zingiz chiqarasiz.

Kecha aslida nima imzolandi – va nima o‘zgarmaydi?

21-oktabr, O‘zbek tili bayrami kunida Prezident Shavkat Mirziyoyev lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosiga o‘zgartirish kiritish haqidagi qonunni imzoladi. Hujjat O‘RQ-1184-son bilan Lex.uz’da e’lon qilingan, uning kuchga kirish sanasi – 2027-yil 22-aprel. Ya’ni hozir hech kimni yangi harflar bilan yozishga majburlamayapti, olti oylik tayyorgarlik muddati bor.

Kun.uz xabariga ko‘ra, o‘zgarishlar quyidagicha:

• O‘ o‘ o‘rniga – Ö ö;
• G‘ g‘ o‘rniga – Ğ ğ;
• Sh sh o‘rniga – Ş ş;
• Ch ch o‘rniga – Ç ç;
• ng mustaqil harf sifatida alifbodan chiqariladi;
• tutuq belgisi (’) saqlanib qoladi.

Endi eng ko‘p so‘ralayotgan savolga javob: pasportingiz, ID-kartangiz, diplomingiz, pul va qimmatli qog‘ozlar o‘z kuchida qoladi. Pressa.uz yozishicha, ularni majburiy almashtirish talab etilmaydi. Darsliklar qayta nashr navbati kelganda, peshlavha va ko‘cha ko‘rsatkichlari esa eskirgani sari bosqichma-bosqich yangilanadi. Demak, “ertaga hamma hujjatni qayta qilish kerak” degan vahima – shunchaki vahima.

“Eski alifbo ham yaxshi edi-ku” – rostdanmi?

Eng keng tarqalgan e’tiqod shu: “1995-yilgi alifbo bilan 30 yil yashadik, hech narsa bo‘lmadi”. Keling, buni tekshiramiz.

Hozirgi alifboda bitta tovushni ifodalash uchun ikki belgi ishlatiladi: “sh”, “ch”, “ng”. Bu – dizayndagi xato. Chunki “s” va “h” yonma-yon kelganda ular ba’zan bitta tovush (“shahar”), ba’zan esa ikki alohida tovush bo‘ladi. Shuning uchun “Is’hoq” kabi so‘zlarda sun’iy tutuq qo‘yishga majburmiz. Bunday “yamoq”lar o‘quvchini, ayniqsa birinchi sinf bolasini chalg‘itadi: qoida bor, lekin istisnosi undan ham ko‘p.

Ikkinchi muammo yanada jiddiy – “o‘” va “g‘” dagi belgi. Rasmiy qoidada bu teskari vergul (‘), lekin amalda odamlar beshta turli belgi ishlatadi: ‘, ʻ, ’, ‘, `. Kompyuter uchun bular beshta har xil harf. Natijada “o‘qituvchi” so‘zi internetda kamida besh xil yoziladi va qidiruv tizimi ularni har doim ham bir so‘z deb tanimaydi. Sayt egasi sifatida buni o‘zim har kuni ko‘raman: bir xil mavzu, bir xil so‘z, lekin Google’dagi natija belgiga qarab o‘zgaradi.

Demak, “hech narsa bo‘lmadi” emas. Bo‘ldi – faqat biz bunga ko‘nikib, muammoni sezmay qoldik. Ko‘nikma esa to‘g‘rilik dalili emas.

Nega bitta apostrof butun tilni raqamli dunyoda orqaga tortadi?

Bu yerda mexanizmni tushunish muhim. Raqamli dunyoda har bir belgi o‘z kodiga ega (Unicode). “Ö” – bu bitta, aniq, butun dunyoda bir xil tanilgan belgi. “O‘” esa ikkita belgi: “o” va uning yonidagi qandaydir apostrof. Qaysi apostrof ekanini esa har bir klaviatura, har bir telefon, har bir dastur o‘zicha hal qiladi.

Oqibatlari zanjir bo‘lib ketadi:

• Qidiruv: bir so‘zning bir necha yozilishi Google va boshqa tizimlarda ma’lumotni parchalab yuboradi.
• Sun’iy intellekt: til modellari va tarjimonlar o‘zbek matnini “shovqinli” ma’lumot sifatida ko‘radi, sifat pasayadi.
• Ovozli o‘qish dasturlari: ko‘zi ojizlar foydalanadigan ekran o‘quvchilar ko‘p hollarda apostrofni alohida belgi deb o‘qiydi yoki tashlab ketadi. “G‘oz” bilan “goz” farqi quloqqa yetib bormaydi.
• Hujjatlar: familiyadagi bitta apostrof bank, viza yoki xalqaro bazada ism-sharifning “boshqa odamniki”dek ko‘rinishiga sabab bo‘ladi.

Saida Mirziyoyevaning “tilimizning raqamli makondagi o‘rnini mustahkamlash uchun boshqa yo‘l yo‘q edi” degan gapi shu ma’noda bo‘rttirish emas. Bu texnik haqiqat. Ş, Ç, Ğ, Ö harflari esa dunyoda yangi ixtiro emas: Turkiya ularni 1928-yildan beri ishlatadi, ozarbayjon lotin alifbosida ham bor. Ya’ni barcha klaviatura, shrift va dasturlar ularni allaqachon “taniydi”. Biz noldan boshlamayapmiz, tayyor yo‘lga chiqyapmiz.

“Bu Turkiyaga taqlid” degan gapda qancha haqiqat bor?

Bu e’tiroz hissiy, shuning uchun unga hissiyotsiz javob beraman. Alifbo – bu milliy bayroq emas, bu vosita. Bolg‘a ham, kompyuter ham boshqa davlatda ixtiro qilingan, lekin uni ishlatgan odamni hech kim “taqlidchi” demaydi. Ş harfi tovushni bitta belgida aniq ifodalaydimi? Ifodalaydi. Raqamli muhitda muammosiz ishlaydimi? Ishlaydi. Demak, savol “kimnikiga o‘xshaydi” emas, “bizga xizmat qiladimi” bo‘lishi kerak.

Qolaversa, jadid ma’rifatparvarlari ham yozuvni soddalashtirish, xalqni tez savodli qilish haqida bahslashgan. Bugungi qarorning aynan O‘zbek tili bayrami kuniga to‘g‘ri kelishi bejiz emas: 1989-yil 21-oktabrda “Davlat tili haqida”gi qonun qabul qilingan, 2020-yildan esa bu sana rasmiy bayram. Tilni himoya qilish uning yozuvini qotirib qo‘yish emas, uni zamonga moslashtirishdir.

Unda nega odamlar bunchalik qarshilik qilyapti?

Mana eng qiziq joyi. Agar dalillar shunchalik aniq bo‘lsa, nega izohlarda g‘azab ko‘p? Psixologiyada buning bir necha sababi yaxshi ma’lum.

“Men bilgan narsa – to‘g‘ri narsa” tuzog‘i

Inson o‘zi ko‘nikkan tizimni beixtiyor “eng yaxshisi” deb biladi. Psixologlar buni status-kvo moyilligi deyishadi. 30 yil “o‘” deb yozgan odam uchun “ö” xuddi begona harfdek ko‘rinadi. Lekin bu harfning yomonligidan emas, ko‘zning ko‘nikmaganidan.

Yana o‘quvchi bo‘lib qolish qo‘rquvi

Kirill yozuvidan lotinga o‘tishda ko‘pchilik “savodsiz” bo‘lib qolganini his qildi. O‘sha og‘riq hali ham esda. Endi yangi o‘zgarish o‘sha jarohatni qo‘zg‘ayapti. Ammo farqni ko‘ring: o‘shanda butun alifbo almashgan edi, hozir esa faqat to‘rt harf yozilishi o‘zgaryapti. Bu – yangi til o‘rganish emas, bir kechada o‘rganiladigan qoida.

Ijtimoiy bosim: “hamma qarshi, men ham qarshiman”

Telegram kanalidagi birinchi o‘nta izoh salbiy bo‘lsa, o‘n birinchi odam ham salbiy yozadi. Chunki olomonga qarshi chiqish noqulay. Shuning uchun ko‘pchilik islohotni o‘zi tahlil qilmasdan, “kayfiyat”ga qarab baholayapti.

Ishonchsizlik – eng asosli e’tiroz

Adolat uchun aytay: bitta e’tiroz haqiqatan jiddiy. Odamlar “yana chala qolib ketadi” deb qo‘rqadi. Chunki 1993-yilda qabul qilingan lotin alifbosiga o‘tish jarayoni o‘n yillar davomida oxiriga yetmadi, ko‘chada hamon kirill va lotin aralash. Bu xavotir – kayfiyat emas, tajriba. Va aynan shu yerda islohotning taqdiri hal bo‘ladi.

Yangi alifbo savodsizlikni davolaydimi yoki faqat niqoblaydimi?

Endi mening ikkinchi, noqulayroq fikrim. Harflarni almashtirish o‘z-o‘zidan hech kimni savodli qilmaydi. Bugun “o‘” ni “o” deb, “g‘” ni “g” deb yozayotganlarning muammosi apostrofda emas, e’tiborsizlikda. Ertaga ular “ö” o‘rniga ham “o” yozishi mumkin.

Lekin bir farq bor. Hozirgi tizimda xato qilish oson va uzrli: “apostrof topilmadi”, “telefon qo‘ymadi”. Yangi tizimda esa klaviaturada tayyor harf bo‘ladi, uzr qolmaydi. Ya’ni yangi o‘zbek alifbosi savodsizlikni davolamaydi, lekin uning ortiga yashirinishni qiyinlashtiradi. Bu – kam emas.

Asosiy ish esa maktabda, oilada va internetda bo‘ladi. Agar o‘qituvchilar, jurnalistlar, bloggerlar va davlat idoralari 2027-yil apreldan keyin ham aralash yozishda davom etsa, eng yaxshi alifbo ham yana bir “chala islohot”ga aylanadi.

O‘qituvchi va o‘quvchi uchun bu yuk emasmi?

Bu saytni o‘qiydiganlarning katta qismi – o‘qituvchilar, o‘quvchilar va ota-onalar. Shuning uchun ularning savoliga alohida to‘xtalaman: “Darslik hali eski, dars esa yangi qoida bilan o‘tiladimi? Bola chalkashib ketmaydimi?”

Qisqa javob: chalkashlik bo‘ladi, lekin qisqa muddatli. Birinchi sinf o‘quvchisi uchun “ş” ni o‘rganish “s+h” birikmasini va uning istisnolarini o‘rganishdan osonroq. Bitta tovush – bitta harf tamoyili savod o‘rgatishning eng tabiiy yo‘li. Qiynaladigan bola emas, qiynaladigan – kattalar, chunki ularda eski ko‘nikma bor.

O‘qituvchi uchun esa asosiy xavf boshqa joyda: o‘tish davrida baholashda adolat. Agar bir o‘qituvchi “o‘” uchun ball kesib, boshqasi “ö” uchun kessa, eng ko‘p jabr ko‘radigan – o‘quvchi. Shuning uchun maktablarda o‘tish davri bo‘yicha aniq, yozma ko‘rsatma bo‘lishi shart. Usiz yaxshi qonun ham sinfxonada yomon tajribaga aylanadi.

2027-yil apreligacha nima qilish kerak?

Vahima o‘rniga reja kerak. Mana amaliy tavsiyalar:

Qiling

• Klaviaturani hoziroq sinab ko‘ring. Ko‘p telefonlarda “o” yoki “s” tugmasini bosib turganda Ö, Ş kabi harflar chiqadi. Bir hafta mashq qiling – qo‘rquv yo‘qoladi.
• Bolangiz bilan birga o‘rganing. Farzandingiz maktabda yangi qoidani ertaroq o‘zlashtirishi mumkin. Undan o‘rganishdan uyalmang – bu ota-ona obro‘sini tushirmaydi, aksincha.
• Rasmiy matnni manbadan o‘qing. Qonunning to‘liq matnini Lex.uz’dan ko‘ring, Telegram’dagi “eshitdim-eshitdim”ga ishonmang.
• Biznes bo‘lsangiz, reja tuzing. Logotip, peshlavha, sayt va hujjat shablonlarini qachon yangilashni oldindan hisoblang – shoshilinch o‘zgartirish doim qimmat tushadi.

Qilmang

• Hujjatlaringizni almashtirishga shoshilmang. Amaldagi pasport, ID-karta va diplomlar o‘z kuchida qoladi. “Yangi alifboda pasport qilib beramiz” degan pullik takliflarga aldanmang.
• Muddatdan oldin aralash yozmang. Qonun 2027-yil 22-aprelda kuchga kiradi. Hozircha rasmiy hujjatlarda amaldagi qoidaga amal qiling, aks holda chalkashlik ko‘payadi.
• Bolaga “bu bema’nilik” demang. Bola sizning munosabatingizni ko‘chirib oladi. Kattalarning kinoyasi bolaning savodxonligiga zarba beradi.

E’tibor bering

• “ng” yo‘qolmaydi, faqat alohida harf bo‘lmaydi. “Ming”, “tong” so‘zlari avvalgidek yoziladi, ular shunchaki n va g harflari birikmasi sifatida qaraladi.
• Tutuq belgisi qoladi. “Ma’no”, “ta’lim” kabi so‘zlardagi ’ joyida. Demak, apostrof muammosi butunlay yo‘qolmaydi – uni bitta, to‘g‘ri belgida yozishni o‘rganish baribir kerak.
• Imlo qoidalarining yangi tahririni kuting. Harflar tasdiqlandi, lekin batafsil imlo qoidalari va o‘quv qo‘llanmalari bilan tanishib borish kerak bo‘ladi.

Xo‘sh, yangi o‘zbek alifbosi kerakmidi yoki yo‘qmi?

Javobim qat’iy: ha, kerak edi. Va kech qolgan edi. Ö, Ğ, Ş, Ç harflari tovushni bitta belgida aniq ifodalaydi, raqamli dunyoda tayyor ishlaydi, qidiruv, sun’iy intellekt va ovozli o‘qish dasturlari uchun o‘zbek tilini “tushunarli” qiladi. Hujjatlarni almashtirish shart emasligi va bosqichma-bosqich o‘tish tartibi esa xarajatni minimal qiladi.

Ammo bu g‘alaba emas, imkoniyat. Agar biz yana o‘ttiz yil aralash yozib yursak, aybni alifbodan emas, o‘zimizdan izlashimiz kerak bo‘ladi. Alifbo islohoti qog‘ozda kecha tugadi. Hayotda esa u bugun, sizning birinchi yozgan xabaringizdan boshlanadi.

Endi siz tanlang va izohda ochiq yozing: siz 2027-yil 22-apreldan boshlab “Özbekiston” deb yozasizmi yoki eski “O‘zbekiston”da qolasizmi? Agar qarshi bo‘lsangiz, faqat “yoqmadi” demang – qaysi harf va nega aynan sizga noqulay ekanini dalil bilan yozing. Eng asosli e’tirozlarni keyingi maqolada alohida tahlil qilaman.